Lăng mộ Hoàng hậu Từ Dũ không thể tồn tại “công trình lạ”

Dự án Bảo tồn, tu bổ, phục hồi và tôn tạo di tích lăng mộ Nghi Thiên Chương Hoàng hậu Từ Dũ (thuộc quần thể lăng vua Thiệu Trị), do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế thực hiện với tổng kinh phí hơn 6 tỉ đồng, vừa mới hoàn thành.

Dự án này sẽ chẳng có gì đáng nói nếu không xuất hiện một “công trình lạ” trước cổng vào lăng Hoàng hậu Từ Dũ, vốn không có trong hồ sơ trùng tu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định tại Công văn số 2202/BVHTTDL-DSVH ngày 25.6.2021 và được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP.Huế) phê duyệt tại Quyết định số 863/QĐ-UBND ngày 19.4.2023.

Công trình này được xây dựng theo kiểu nhà rường truyền thống, diện tích khoảng 35m², dạng hình vuông với mỗi cạnh dài gần 6m. Công trình được dựng cố định với hệ thống 16 cột gỗ, kết cấu mái gỗ chắc chắn, lợp ngói liệt, nằm ngay phía trước Bửu thành.

Thực tế, vị trí xây dựng ngôi nhà rường này vốn là nền móng của một công trình tạm, dạng huỳnh ốc. Theo tư liệu lịch sử, nhà huỳnh ốc thường chỉ được dựng tạm thời trước Bửu thành các lăng vua, hoàng hậu vào những dịp lễ để phục vụ việc hương khói, tế lễ và được tháo dỡ sau khi kết thúc nghi lễ.

Tuy nhiên, công trình nhà rường vừa được dựng tại lăng Hoàng hậu Từ Dũ đã được xây cố định. Theo lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế chia sẻ với Báo Lao Động, công trình này do một nhà hảo tâm tài trợ kinh phí xây dựng. Công trình không ảnh hưởng đến kết cấu hay những hạng mục tổng thể của di tích. Và do kinh phí xây dựng công trình là từ nguồn xã hội hóa, khi cho phép xây dựng, trung tâm đã không báo cáo đến cấp có thẩm quyền.

Tuy nhiên, giải thích này là không hợp lý. Trong hồ sơ dự án bảo tồn, tu bổ lăng Hoàng hậu Từ Dũ đã được cấp thẩm quyền thẩm định, phê duyệt hoàn toàn không có hạng mục nhà rường cố định phía trước Bửu thành. Điều này đồng nghĩa, trên phương diện quản lý di sản, công trình mới đã vượt ngoài ranh giới pháp lý của dự án được duyệt.

Việc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biến một công trình dựng tạm trong lễ tế thành công trình cố định cũng sẽ làm thay đổi bản chất lịch sử, ảnh hưởng trực tiếp đến cách nhìn nhận của công chúng hôm nay và mai sau về cấu trúc lăng mộ triều Nguyễn.

Mới đây, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế đã có văn bản đề nghị Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế “báo cáo các nội dung liên quan đến việc xây dựng công trình nhà rường tại khu lăng mộ Nghi Thiên Chương Hoàng hậu Từ Dũ thuộc di tích lăng vua Thiệu Trị” để “Sở Văn hóa và Thể thao xem xét, tổng hợp”.

Đây là động thái đầu tiên, cần thiết và đáng hoan nghênh của cơ quan quản lý. Tuy nhiên, điều dư luận chờ đợi là một quyết định mạnh tay hơn dựa trên các chuẩn mực bảo tồn di sản của các cơ quan có thẩm quyền.

Đó là yêu cầu xem xét tháo dỡ công trình nhà rường này khỏi lăng mộ Nghi Thiên Chương Hoàng hậu Từ Dũ.

Mỗi công trình di tích khi trùng tu, tôn tạo đều phải bảo đảm tính nguyên gốc. Nếu để một công trình ngoài hồ sơ thiết kế tồn tại, dù với bất kỳ lý do gì, thì chắc chắn sẽ tạo tiền lệ xấu và rất khó để ngăn chặn sự xuất hiện của các công trình tương tự trong tương lai ở các di tích khác.