Từ những cội rễ trên dòng Hương, Huế mở mắt nhìn tương lai

Giấc mơ không bao giờ cũ

“Chừng nào sông Hương còn chảy, Huế còn sống. Nhưng Huế không chỉ là một thành phố, mà là một linh hồn đang cố gắng hồi sinh.” Đó là lời bà Cúc – một cư dân sống hơn nửa đời người bên con phố Gia Hội – nói với tôi trong một buổi chiều mưa. Lúc ấy, tôi chỉ lặng im nghe, nhưng đến bây giờ, tôi mới hiểu hết được chiều sâu của câu nói ấy.

Huế từng có một thời “ngủ quên” rất lâu. Sau những huy hoàng lịch sử của triều Nguyễn, những tàn tích vương triều – đền đài, lăng tẩm, phố cổ, chùa chiền – dường như chỉ còn là ký ức tĩnh lặng cho du khách, chứ không còn là mạch sống thực sự của người dân bản địa.

Những năm 1990, người ta đến Huế để chiêm ngưỡng quá khứ – lăng tẩm, đền đài, chùa cổ – chứ ít ai thấy được một tương lai. Thành phố trầm mặc ấy nghèo, người trẻ rời đi ngày một nhiều. Những người ở lại thì cam chịu, nhẫn nại như cách họ vẫn sống qua bao mùa gió Lào cháy rát và những trận lụt dâng ngập bậc thềm nhà.

Nhưng rồi một làn gió mới thổi về, không rầm rộ, không hô hào, mà lặng lẽ như chính cá tính của người xứ Huế. Đó là làn gió từ những người con đi xa trở về, mang theo giấc mơ chưa từng cũ – đánh thức lại miền đất ngủ say.

Trần Hữu Minh là một trong số họ. Sinh ra ở Huế, tốt nghiệp đại học tại TP. HCM, từng làm việc cho một tập đoàn lớn ở Singapore, Minh có đủ điều kiện để sống một đời sung túc ở đất người.

Nhưng năm 2010, sau một chuyến về thăm mẹ, anh quyết định nghỉ việc, bán hết cổ phần, trở về Huế khởi nghiệp. Bạn bè gọi anh điên, anh chỉ cười: “Tôi không thể để Huế chỉ là một bức tranh hoài niệm”.

Minh thành lập Công ty TNHH Sen Vàng Huế – chuyên sản xuất tinh dầu, trà và mỹ phẩm hữu cơ từ sen. Điều đặc biệt là toàn bộ vùng nguyên liệu được trồng ở Phú Mậu – nơi từng là đất trũng, người dân quanh năm sống bằng lúa và rau màu.

Minh không chỉ tạo ra sản phẩm, anh kiến tạo cả một hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp xanh. Hơn 300 hộ dân được hướng dẫn trồng sen hữu cơ, được hỗ trợ kỹ thuật, cam kết đầu ra với giá ổn định.

Mỗi vụ thu hoạch, nụ cười trên khuôn mặt những người nông dân Phú Mậu như rạng lên trong nắng sớm. Họ không còn lo cảnh “được mùa rớt giá”. Họ gọi nhau là “nông dân thời 4.0” – một cách nói nửa đùa, nửa thật, nhưng đầy tự hào.

Huế bắt đầu chuyển mình như thế – từ những giọt tinh dầu sen, từ những bàn tay lấm lem bùn đất, từ lòng tin nhỏ nhoi được đánh thức sau bao năm mỏi mòn chờ đợi.

Không riêng Minh. Năm 2021, Lê Hà An – cô gái trẻ sinh năm 1995, từng học thiết kế thời trang ở Hà Nội – trở về Huế giữa mùa đại dịch. Cô lập một xưởng dệt thủ công ở làng Dương Nỗ, nơi nghề dệt Zèng đang dần biến mất.

Thương hiệu của cô tên là “ZÉN”, với khẩu hiệu: “Tơ của Huế, mộng của thế giới”. Cô không sao chép cái cũ. Cô làm mới nó, từ chất liệu, họa tiết, đến phong cách thiết kế. ZÉN từng xuất hiện trong Tuần lễ thời trang Singapore 2023, được ca ngợi như một sự giao thoa đầy tinh tế giữa truyền thống và hiện đại.

Hỏi vì sao về Huế? Cô chỉ trả lời ngắn gọn: “Vì tôi tin Huế chưa từng hết đẹp – chỉ là chưa ai kể lại nó theo cách mới”.

Giấc mơ phục sinh của Huế không nằm ở những dự án ngàn tỷ, mà bắt đầu từ những con người nhỏ bé, dám tin và dám trở lại. Từng thớ vải, từng sản phẩm, từng hành động – dù nhỏ – cũng đều là cách họ góp thêm tiếng nói cho một vùng đất cần được lắng nghe.

Ở phường Thủy Biều – nơi nổi tiếng với vườn thanh trà – có một ngôi trường từng rất tồi tàn: Trường Tiểu học Phước Vĩnh 2. Tường vôi bong tróc, bàn ghế xiêu vẹo, trẻ em học trong những lớp học chật chội.

Nhưng rồi, một nhóm doanh nhân trẻ Huế đứng lên, khởi động dự án “Ngôi trường ánh sáng”. Họ không đợi ngân sách. Họ kêu gọi, kết nối, xã hội hóa toàn bộ chi phí. Ngôi trường được tu sửa hoàn toàn – từ cơ sở vật chất đến chương trình học.

Các em nhỏ nơi đây – con của nông dân, công nhân, tiểu thương – lần đầu tiên được học ngoại ngữ, được tiếp cận STEM, được khơi mở khả năng sáng tạo. Hiệu trưởng nhà trường nghẹn ngào kể: “Các em không còn học vì bắt buộc. Các em học vì các em thấy được tương lai”. Một câu nói nghe tưởng giản dị, nhưng đằng sau đó là cả một hành trình thay đổi.

Những hạt giống ấy, tưởng chừng nhỏ bé, lại chính là rễ cội nuôi dưỡng tương lai. Và khi rễ đã bám sâu, không bão nào có thể cuốn bật được.

Trong một chiều xuân bên bờ Hương Giang, tôi gặp bà Trần Thị Lựu – một người phụ nữ ngoài sáu mươi, tóc đã pha sương, vẫn miệt mài mở lớp học miễn phí cho trẻ em nghèo ở Hương Vinh.

Mỗi ngày, bà dạy chữ, dạy cách sống, và dạy cả lòng tự trọng. Căn phòng nhỏ dưới mái nhà cũ kĩ của bà là nơi những đứa trẻ lần đầu được nghe về Shakespeare, về Truyện Kiều, về toán học, về thế giới rộng lớn ngoài kia.

Hay ông Nguyễn Văn Bằng – nghệ nhân cuối cùng còn giữ được kỹ thuật vẽ tranh kính cung đình. Ông không có xưởng lớn, không có học trò đông đúc. Nhưng ông vẫn cặm cụi từng ngày, vừa vẽ, vừa ghi chép, vừa truyền lại những điều ông sợ sẽ biến mất nếu mình dừng tay. “Tôi không giữ nghề để kiếm sống. Tôi giữ để Huế không quên mình từng có một nghệ thuật như thế”, ông nói.

Ở Bao Vinh – nơi từng là thương cảng sầm uất một thời, tôi bắt gặp quán cà phê nhỏ tên là “Lặng”. Chủ quán là chị Ngọc Hân – một người mê sách và mê Huế. Quán không bán gì ngoài nước trà và không thu phí.

Mỗi người đến đây chỉ cần để lại một cuốn sách. Mỗi lần trở lại, họ sẽ thấy thư viện ấy lớn hơn, tròn đầy hơn. Giữa đời sống xô bồ, “Lặng” là một điểm dừng – để lắng, để đọc, để nghĩ.

Họ là ai? Không phải người nổi tiếng. Không ai trong số họ từng lên truyền hình hay được phong danh hiệu gì. Nhưng chính họ là những “người đánh thức Huế”. Họ không hô hào khẩu hiệu, không cần được vinh danh. Họ chỉ tin rằng một vùng đất sẽ sống lại nếu có đủ người dám yêu nó, sống vì nó và sống trong nó.

Giấc mơ phục sinh của Huế – cũng là giấc mơ của bao miền đất khác – không cần điều gì lớn lao. Chỉ cần những cội rễ, những con người, những bàn tay.

Và một niềm tin không bao giờ cũ.

Khi Huế mở mắt nhìn tương lai

Một ngày giữa mùa hè, tôi đứng trên lầu Ngũ Phụng của Đại Nội, nhìn xuống dòng người tấp nập qua những cánh cổng từng chỉ đón vua chúa. Những tiếng bước chân xen lẫn tiếng hướng dẫn viên vang lên trong tai nghe thông minh.

Khách du lịch không còn lúng túng với bản đồ giấy, không cần xếp hàng dài chờ mua vé – tất cả chỉ gói gọn trong một cú chạm trên màn hình điện thoại. Đó không còn là giấc mơ. Đó là Huế – của hôm nay.

Chuyển đổi số đã thực sự đi vào mạch sống di sản. Kể từ năm 2022, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế hợp tác với các công ty công nghệ để số hóa hàng chục ngàn hiện vật, bản đồ, tư liệu cổ.

Du khách giờ đây có thể ngồi ở Tokyo, Paris hay TP. HCM mà vẫn “đi dạo” trong Hoàng thành qua nền tảng thực tế ảo. Một bảo tàng không biên giới được mở ra – không mùi mốc, không bụi thời gian – nhưng vẫn lưu giữ hồn cốt xứ kinh kỳ.

Bên trong sự yên tĩnh trầm mặc của di sản, một dòng chảy dữ dội đang cuộn ngầm. Dòng chảy ấy là của công nghệ, của đổi mới, của khát vọng vượt khỏi hình ảnh “Huế đẹp nhưng buồn” – để trở thành một Huế hấp dẫn, năng động mà vẫn giữ bản sắc.

Tôi nhớ lần gặp anh Hoàng Khánh – một kỹ sư trẻ từng làm việc cho VinAI, quyết định rời Hà Nội về Huế lập nghiệp. Anh thành lập startup mang tên Silk Road XR, chuyên xây dựng các ứng dụng du lịch thông minh ứng dụng AR/VR.

Dự án đầu tiên là “Huế 360” – một ứng dụng cho phép người dùng ngắm nhìn các lăng tẩm triều Nguyễn dưới góc nhìn của… năm 1885. Mọi công trình được phục dựng chính xác đến từng viên ngói, dựa trên tài liệu lịch sử.

Người xem không chỉ nhìn, mà còn được nghe giọng nói của các nhân vật lịch sử, cảm nhận mùi hương của hoa sen, tiếng nhạc cung đình thoang thoảng trong gió.

“Chúng tôi không muốn chỉ làm du lịch. Chúng tôi muốn làm sống lại lịch sử bằng công nghệ”, anh Khánh nói, ánh mắt ánh lên niềm say mê của một kẻ mộng mơ thực tế.

Thế hệ trẻ Huế ngày nay không còn chọn rời đi để tìm cơ hội. Họ ở lại – hoặc trở về – để tạo ra cơ hội mới, cho mình và cho quê hương. Điều kỳ diệu nhất là, họ không phá cái cũ để xây cái mới, mà họ chạm vào quá khứ để mở ra tương lai.

Ở Kim Long – nơi từng là vùng đất của những phủ đệ quý tộc, giờ đây có một homestay tên là “Mộc Hạ”. Chủ nhân là một đôi vợ chồng trẻ, chị Lan và anh Hữu – từng học kiến trúc ở Đà Nẵng.

Họ mua lại một ngôi nhà cổ gần trăm tuổi, cải tạo bằng vật liệu tự nhiên, giữ nguyên kết cấu nhà rường, sân vườn, tường đất. Du khách đến đây được sống trong không khí xưa, ăn cơm niêu, nghe ca Huế, học làm nón lá.

Nhưng mọi vận hành bên trong đều hiện đại: đặt phòng qua app, thanh toán số, camera an ninh, quản lý tiêu chuẩn cao.

Hữu bảo: “Du lịch không chỉ là dịch vụ, mà là trải nghiệm. Mình không bán phòng. Mình bán Huế – theo cách mà mình yêu Huế”.

Yêu Huế, nên họ không khai thác bằng mọi giá. Yêu Huế, nên họ tôn trọng nó như một người bạn già, cần được chăm sóc bằng sự thấu hiểu chứ không phải bị “mông má” bằng bê tông và đèn màu. Yêu Huế, nên họ làm du lịch không quên bảo tồn.

Tư duy ấy đang lan tỏa. Nhiều làng nghề tưởng chừng mai một, đang dần sống lại nhờ mô hình du lịch cộng đồng. Làng hương Thủy Xuân giờ không chỉ làm hương, mà còn mở xưởng trải nghiệm cho du khách.

Làng hoa giấy Thanh Tiên đón hàng ngàn lượt người ghé thăm mỗi năm, trong đó có nhiều nhà nghiên cứu từ Nhật và Pháp. Làng nón Tây Hồ – từng chỉ là một cái tên trong sách giáo khoa – nay trở thành điểm đến trong tour du lịch văn hóa học đường.

Nhưng Huế không chỉ có du lịch và công nghệ. Huế còn đang từng bước khẳng định vai trò của một trung tâm sáng tạo bền vững. Đại học Huế – vốn từng bị xem là “ngủ quên” – giờ đây có Viện Công nghệ Sinh học hàng đầu miền Trung.

Các dự án nghiên cứu về thảo dược bản địa, chuyển giao kỹ thuật trồng cây dược liệu cho đồng bào vùng cao A Lưới, hỗ trợ khởi nghiệp bằng tài nguyên bản địa – tất cả đều âm thầm mà vững chắc.

Huế cũng là nơi duy nhất ở Việt Nam tổ chức Liên hoan Nghệ thuật Mới (New Arts Festival) – một sân chơi cho các nghệ sĩ đương đại, nhà làm phim độc lập, nhạc sĩ thể nghiệm.

Sự kết hợp giữa không gian cổ kính và tinh thần nghệ thuật hiện đại tạo nên một nét riêng không thể trộn lẫn. Những đêm nhạc điện tử diễn ra trong Đại Nội, những buổi trình diễn múa đương đại dưới ánh trăng Thiên Mụ – đó là Huế, vừa cũ, vừa mới, vừa truyền thống, vừa cách tân.

Chính quyền thành phố cũng đã có bước chuyển đáng kể. Họ không còn “quản lý” theo kiểu cũ, mà bắt đầu “đồng hành” cùng doanh nghiệp, cùng người dân.

Nhiều thủ tục hành chính được rút gọn, môi trường đầu tư minh bạch hơn. Họ lắng nghe, họ đối thoại, và quan trọng nhất – họ bắt đầu tin vào nội lực của chính mình.

Một chiều cuối năm, tôi quay lại phố cổ Bao Vinh. Căn nhà xưa ấy – nơi có quán “Lặng” – vẫn còn đó. Nhưng lần này, bên kia đường đã mọc lên một không gian nghệ thuật cộng đồng.

Những đứa trẻ vẽ tranh tường, những bà mẹ tập yoga, những cụ già tập đọc sách bằng điện thoại thông minh. Tôi gặp lại chị Ngọc Hân – chủ quán. Chị cười bảo: “Huế không ngủ nữa. Huế đang mơ một giấc mơ mới – tỉnh táo và tươi sáng”.

Đúng vậy. Huế không còn là nàng thơ buồn ngủ trên chiếc ghế trầm mặc. Huế đang đứng dậy, chậm rãi nhưng chắc chắn, lắng nghe nhịp đập của thời đại mà không đánh mất bản sắc mình. Và giấc mơ ấy – giấc mơ hồi sinh – giờ không còn là của riêng ai. Nó là của cả cộng đồng. Là sự kết tinh giữa truyền thống và đổi mới, giữa trí tuệ và trái tim.

Một vùng đất sẽ không bao giờ bị lãng quên nếu có đủ người yêu nó, sống với nó và mơ cho nó.

Huế đã có những người như thế. Và nhờ họ, những cội rễ đang bám chắc hơn vào lòng đất mẹ.