Tỉnh Hà Nam Ninh (cũ) được thành lập năm nào, có điều gì đặc biệt?

Lịch sử tách nhập tỉnh Hà Nam Ninh

Theo các tài liệu, tỉnh Hà Nam Ninh trước đây nằm ở phía nam miền Bắc, có vị trí địa lý thuận lợi cho phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Phía bắc giáp tỉnh Hà Sơn Bình, Hải Hưng; Phía đông bắc giáp tỉnh Thái Bình; Phía tây giáp tỉnh Thanh Hóa; Phía đông nam giáp Biển Đông.

Năm 968, vua Đinh Tiên Hoàng dẹp xong loạn 12 sứ quân, lên ngôi hoàng đế, lập ra nhà nước Đại Cồ Việt, nơi đây đã được chọn là để đặt kinh đô Hoa Lư, trung tâm của đất nước. Thời nhà Lý, Trần, vùng đất này thuộc 3 lộ, phủ: Hoàng Giang, Trường Yên và Thiên Trường. Thời Hậu Lê được sáp nhập thành Trấn Sơn Nam với các phủ: Lý Nhân, Thiên Quan, Trường Yên, Nghĩa Hưng và Thiên Trường.

Thời nhà Nguyễn, Vua Minh Mạng thành lập 13 tỉnh Bắc Kỳ, vùng đất này thuộc 3 tỉnh Hà Nội, Ninh Bình, Nam Định. Tới năm 1890 tỉnh Hà Nam được thành lập từ 1 phần tỉnh Hà Nội và Nam Định. Năm 1965, tỉnh Nam Định được hợp nhất với tỉnh Hà Nam thành tỉnh Nam Hà.

Ngày 27/12/1975, theo đề nghị của Hội đồng Chính phủ và sau khi đã nghiên cứu ý kiến của Hội đồng nhân dân các tỉnh, Quốc hội đã có Nghị quyết hợp nhất một số tỉnh, trong đó có hợp nhất tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình thành một tỉnh mới, lấy tên là tỉnh Hà Nam Ninh.

Diện tích toàn tỉnh theo thống kê năm 1979 là 3.522 km², dân số hơn 2,7 triệu người; thống kê năm 1991 là 3.763 km², dân số hơn 3,1 triệu người.

Hà Nam Ninh có tỉnh lỵ là thành phố Nam Định cùng 3 thị xã trực thuộc là thị xã Hà Nam, thị xã Ninh Bình và thị xã Tam Điệp.

Ở thời điểm hợp nhất, tỉnh Hà Nam Ninh có 20 đơn vị hành chính gồm: Thành phố Nam Định (tỉnh lỵ), thị xã Hà Nam, thị xã Ninh Bình và 17 huyện: Bình Lục, Duy Tiên, Gia Khánh, Gia Viễn, Hải Hậu, Kim Bảng, Kim Sơn, Lý Nhân, Nam Ninh, Nghĩa Hưng, Nho Quan, Thanh Liêm, Vụ Bản, Xuân Thủy, Ý Yên, Yên Khánh, Yên Mô.

Ngày 27/4/1977, hợp nhất, sáp nhập các huyện, các xã: Hợp nhất 2 huyện Kim Bảng, Thanh Liêm và thị xã Hà Nam thành huyện Kim Thanh. Thị xã Hà Nam chuyển thành thị trấn Hà Nam, huyện lỵ huyện Kim Thanh.

Hợp nhất huyện Gia Khánh và thị xã Ninh Bình thành huyện Hoa Lư. Thị xã Ninh Bình chuyển thành thị trấn Ninh Bình, huyện lỵ huyện Hoa Lư. Hợp nhất 2 huyện Nho Quan và Gia Viễn thành huyện Hoàng Long.

Hợp nhất huyện Yên Mô và 10 xã của huyện Yên Khánh là: Khánh Hòa, Khánh Phú, Khánh An, Khánh Cư, Khánh Vân, Khánh Hải, Khánh Ninh, Khánh Lợi, Khánh Tiên, Khánh Thiện thành huyện Tam Điệp. Huyện lỵ là thị trấn Tam Điệp.

Sáp nhập 9 xã còn lại của huyện Yên Khánh là: Khánh Hồng, Khánh Nhạc, Khánh Hội, Khánh Mậu, Khánh Cường, Khánh Trung, Khánh Thủy, Khánh Công, Khánh Thành vào huyện Kim Sơn.

Ngày 9/4/1981, chia, tái lập các huyện, thị xã: Chia lại huyện Kim Thanh thành thị xã Hà Nam và hai huyện Kim Bảng, Thanh Liêm. Tái lập thị xã Ninh Bình, tách khỏi huyện Hoa Lư. Chia huyện Hoàng Long thành 2 huyện Gia Viễn và Hoàng Long.

Ngày 17/12/1982, thành lập thị xã Tam Điệp trên cơ sở tách thị trấn Tam Điệp và 2 xã Yên Bình, Yên Sơn thuộc huyện Tam Điệp.

Như vậy, thời gian này tỉnh Hà Nam Ninh có một thành phố Nam Định, 3 thị xã: Hà Nam, Ninh Bình, Tam Điệp và 16 huyện: Bình Lục, Duy Tiên, Gia Viễn, Hải Hậu, Hoa Lư, Hoàng Long, Kim Bảng, Kim Sơn, Lý Nhân, Nam Ninh, Nghĩa Hưng, Tam Điệp, Thanh Liêm, Vụ Bản, Xuân Thủy, Ý Yên.

Tới ngày 26/12/1991, tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa VIII, sau khi nghe tờ trình của Hội đồng Bộ trưởng, ý kiến của Hội đồng nhân dân các tỉnh và ý kiến của các đại biểu Quốc hội, Quốc hội đã có Nghị quyết chia tách một số tỉnh, trong đó có chia tỉnh Hà Nam Ninh thành 2 tỉnh, lấy tên là tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Tỉnh Nam Hà có 13 đơn vị hành chính gồm: thành phố Nam Định, thị xã Hà Nam và 11 huyện: Xuân Thuỷ, Hải Hậu, Nghĩa Hưng, Nam Ninh, Ý Yên, Vụ Bản, Bình Lục, Lý Nhân, Thanh Liêm, Duy Tiên, Kim Bảng có diện tích tự nhiên 2.423,59 km2 với dân số hơn 2,4 triệu người. Tỉnh lỵ là TP. Nam Định. 

Tỉnh Ninh Bình có 7 đơn vị hành chính gồm: thị xã Ninh Bình, thị xã Tam Điệp và 5 huyện: Hoa Lư, Tam Điệp, Gia Viễn, Hoàng Long, Kim Sơn có diện tích tự nhiên 1.386,77km2 với số dân hơn 780 nghìn người. Tỉnh lỵ là thị xã Ninh Bình.

Ngày 6/11/1996, kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa IX ra nghị quyết chia tỉnh Nam Hà để tái lập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định: Tỉnh Hà Nam gồm thị xã Phủ Lý và 5 huyện: Bình Lục, Duy Tiên, Kim Bảng, Lý Nhân, Thanh Liêm. Tỉnh Nam Định gồm thành phố Nam Định và 6 huyện: Hải Hậu, Nam Ninh, Nghĩa Hưng, Vụ Bản, Xuân Thủy, Ý Yên.

Dấu ấn tỉnh Hà Nam Ninh (cũ)

Hà Nam Ninh là vùng đất được bồi đắp bởi phù sa của sông Hồng, sông Đáy, sông Hoàng Long, sông Đào và thu nhận đất đai bị bào mòn từ vùng núi cao trôi xuống. Chính những điều kiện tự nhiên đã tạo cho vùng đất này các đặc trưng về văn hóa, lịch sử của một khu vực giao thoa hay vùng đệm kết nối văn hóa từ Đông sang Tây, từ Bắc xuống Nam.

Trung tâm 3 tỉnh tách ra từ Hà Nam Ninh hiện nay là 3 thành phố nằm cân xứng trên giao điểm của hai trong ba tuyến đường là quốc lộ 1, quốc lộ 10 và quốc lộ 21B với khoảng cách xấp xỉ 30 km.

Hà Nam Ninh, thực chất được thành lập là trên cơ sở vùng đất trấn Sơn Nam (Trấn “Sơn Nam” là một địa danh cũ chỉ vùng đất phía nam Thăng Long từ thời nhà Lê đến nhà Nguyễn. Dưới thời vua Lê Thánh Tông, bản đồ Việt Nam có 13 xứ (sau từ triều Tây Sơn đổi sang gọi là trấn).  

Đến đây, các vùng đất quanh Hà Nội trở thành tứ trấn gồm: vùng núi phía tây được gọi là trấn Sơn Tây (hay xứ Đoài), vùng núi phía nam Hà Nội được gọi là trấn Sơn Nam, vùng ven biển phía đông được gọi là trấn Hải Đông (hay xứ Đông), vùng phía bắc Hà Nội được gọi là trấn Kinh Bắc). 

Trấn Sơn Nam là một vùng đất lâu đời và giàu truyền thống văn hoá ở phía Nam của kinh thành Thăng Long xưa; tương ứng với các vùng văn hóa đặc trưng khác như: xứ Thanh, xứ Nghệ, xứ Kinh Bắc, xứ Đoài, xứ Đông.

Mặc dù Hà Nam Ninh không còn tồn tại nhưng tên gọi của nó vẫn gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử, nhiều tổ chức và nhiều doanh nghiệp đang hoạt động và gắn liền với đời sống của người dân.

Cụ thể, một cơ quan Nhà nước mang tên “Cục Hải quan Hà Nam Ninh” đóng tại thành phố Hoa Lư là cơ quan thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về hải quan trên địa bàn 3 tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình đã được duy trì một thời gian dài.

Cho tới ngày 26/02/2025 Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định số 382/QĐ-BTC quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục Hải quan trực thuộc Bộ Tài chính, có hiệu lực từ ngày 01/03/2025. Theo đó, Hải quan Hà Nam, Nam Định cùng với Hải Dương, Hưng Yên thuộc Chi cục Hải quan Khu vực IV còn Ninh Bình đã chuyển về Chi cục Hải quan khu vực 10 cùng với Thanh Hoá.

Một đơn vị khác vẫn giữ tên gọi này là Cục Dự trữ Nhà nước khu vực Hà Nam Ninh (Khu đô thị Đồng Quýt, Thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định).

Ngoài ra, Đài tưởng niệm liệt sĩ Hà Nam Ninh tại Nghĩa trang Trường Sơn (Quảng Trị) vẫn được duy trì.

Nhiều công ty cũng vẫn giữa cái tên “Hà Nam Ninh” như: Công ty xăng dầu Hà Nam Ninh, được thành lập năm 1956, hiện vẫn duy trì kinh doanh trên địa bàn 3 tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình.

Công ty Cổ phần lương thực Hà Nam Ninh (Quốc lộ 1 – Hai Bà Trưng – Phủ Lý, Hà Nam);

Công ty Cổ phần dược phẩm Hà Nam Ninh; Hội Văn học nghệ thuật Hà Nam Ninh; Hội cá rồng Hà Nam Ninh…